breathing playing

Cô đơn hay lộng gió thời đại?

In cultures, vietnamese, writers on November 9, 2010 at 10:29 pm

Đinh Quang Tn

Văn ngh sĩ mun sáng to thì phi hiu thu mi điu t ni tâm con người đến mi s vic hành đng ca toàn xã hi. Anh cô đơn, không hòa đng vi mi người thì làm sao hiu được h? Nhng điu anh viết ra sao có được hơi th cuc sng? Nhng điu anh ba ra rt d quái đn! Không, văn ngh sĩ, trong đó có các nhà thơ nhà văn phi có mt tâm hn lng gió thi đi thì mi mong có được nhng tác phm có sc sng.

1. n ào và lng l

Tôi thường thy mt s người viết: “Bn cht ca văn ngh sĩ là cô đơn”. Hình như mi người mun nhn mnh quá trình t mình sáng to ca văn ngh sĩ. Thì đúng ri, tác phm ngh thut là đơn chiếc, không th làm tp th được. Văn ngh sĩ có th giúp đ nhau, có th được đc gi, khán gi, thính gi và c xã hi c vũ. Nhưng s cy cũng ch vòng ngoài, còn khi sáng to thì không ai tham gia cùng anh được. Tuy nhiên, cũng có nhng công trình ngh thut là công sc tp th, nhưng phn mà mi ngh sĩ tham gia thì vn phi đc lp.

Nhưng phi chăng bn cht ca văn ngh sĩ là cô đơn? Văn ngh sĩ mun sáng to thì phi hiu thu mi điu t ni tâm con người đến mi s vic hành đng ca toàn xã hi. Anh cô đơn, không hòa đng vi mi người thì làm sao hiu được h? Nhng điu anh viết ra sao có được hơi th cuc sng? Nhng điu anh ba ra rt d quái đn! Không, văn ngh sĩ, trong đó có các nhà thơ nhà văn phi có mt tâm hn lng gió thi đi thì mi mong có được nhng tác phm có sc sng. Đng hiu thô thin khi Tam nguyên Yên Đ ngi lng l bên ao thu câu cá mà tâm hn ông không lng gió thi đi!

Khi c Trai tiên sinh tht lên: “Phượng nhng tiếc cao, diu hãy ling/ Hoa thi hay héo, c thường tươi” không phi là ông cô đơn cô đc. Tôi đng ý vi NSƯT Quc Anh, người đóng vai Nguyn Trãi trong v kch “Oan khut mt thi” va được dàn dng, nói rng: “Dng Nguyn Trãi mà bi thm là tht bi!”. Bi vì đó ch là hin tượng b ngoài, chưa phi là bn cht ca s vic.

Mà văn ngh sĩ phi t nhng s vic, hin tượng đ nói lên bn cht ca vn đ. Khi văn ngh sĩ tham gia nhng cuc vui đông người thì anh ta cũng ch sng vi mt nhóm người, mt ít người thân cn. Khi nhà văn sng mt mình, chính là khi anh ta sng vi nhiu người nht, sng vi c thế gii. Cho nên khi các văn ngh sĩ thích thường xuyên xut hin trước công chúng, thích nhng cuc vui n ào liên tiếp, nhng tác gi tr thích ln tiếng tuyên ngôn thì ta đng ch mong gì nhng tác phm ca h.

Nhà văn Nguyn Đình Thi đã phi tht lên: “Tôi phi trn các cuc vui đ viết, nếu không chng my chc đã v Văn Đin!”. Đi vi các văn ngh sáng tác rt cn s lng l đ sinh thành tác phm. S tĩnh lng cho anh ta sng sâu sc vi nhiu người, mi ng ra nhiu điu mà s n ào thường xóa mt. Cuc sng n ào thường t l nghch vi s chiêm nghim, s lng đng, s sâu sc. S tĩnh lng gn hơn vi nhng điu kin đ có được s xut thn, xut hin nhng yếu t đ tác phm có cht lượng, có điu kin liên kết, giao ct, đt khi.

Khi thi sĩ T Hu viết bài thơ dài “Nước non ngàn dm” chính là khi ông đang ngh dưỡng Tam Đo, đ nh v nhng chng đường hào hùng mà đt nước đã tri qua. Lúc nhà thơ Chế Lan Viên viết trước khi t bit cõi đi, tin tưởng mình s tr li “như ngn c tàn đến tiết li tri lên”, thì đâu phi là ông sám hi như ai đó mun gán cho ông, mà là ông đã vượt lên mt nc mi, vượt lên trên nhng chiêm nghim bình thường vi quá nhiu s n ào mà cuc đi ông đã tri qua. Nhng gi phút lng l như thế các nhà văn, nhà thơ mi cho ra đi nhng tác phm gan rut nht, đó là “máu ch” mà thành li. Lng l nhưng không cô đơn, lng l mà tâm hn lng gió thi đi.

Vì vy, đã đi theo nghip văn thì các nhà văn phi biết x lý các mi quan h, các trng thái n ào và lng l. Nhà văn cn nhiu thi gian lng l đ chiêm nghim, đ sáng to, nhưng cũng cn phi sng mt cuc sng bình thường.

Có mt s văn ngh sĩ mun sng mt cuc sng lp d, mà tưởng rng có lp d trong cuc đi thì mi mong có s khác l trong tác phm. Đy là mt s lm ln ln. Lp d ch là hình thc ca cuc sng, còn tác phm li đòi hi ra đi t bn cht ca tâm hn. Phi có mt tâm hn lng gió thi đi thì mi mong tác phm ra đi mang tm thi đi.

Mi tác phm đnh cao xưa nay, tâm hn tác gi đu đp và sáng, đu vi vi thm sâu, đu yêu thương rng ln. Khi đi thi hào Nguyn Du tht lên: “Đau đn thay phn đàn bà!” thì đó là ni đau ca thi đi, ch đâu phi là s cô đơn ca riêng ông.

2. Tm văn hóa ca nhà văn

Văn hóa là nhng giá tr tinh thn cao quý do con người sáng to ra. Cho nên đã nói đến văn hóa là nói đến cái đp. Đtxtôiépxki có nói: “Cái đp cu ri thế gii”. Vì vy, cái đp và văn hóa luôn đi lin vi nhau. Ngược li, là cái xu, phi văn hóa.

Tt nhiên, xã hi càng văn minh thì có tm văn hóa càng cao. Nhưng thế nào là văn minh thì li không đơn gin. Phi chăng c giàu có là văn minh? Nếu thế thì làm sao nhân dân li coi khinh nhng k trc phú!

Dân tc Vit Nam có truyn thng hướng ti cái đp, vươn ti văn hóa. Đó là vic coi trng tinh thn hơn ca ci vt cht “cách cho hơn ca đem cho”, “li chào cao hơn mâm c”, coi trng đc tính khiêm tn hơn s phô phang: “Mong manh áo vi hn muôn trượng/ Hơn tượng đng phơi nhng li mòn” (“Bác ơi!” – T Hu). Nhưng đến thi kinh tế th trường, các giá tr có phn đi khác. Tt nhiên đy ch là phn ngn mà thôi. Còn phn gc là nn tng văn hóa ca dân tc thì mi cuc xâm lăng văn hóa tri hàng nghìn năm cũng chưa bao gi thng được. Phn ngn đó là s qung cáo n ào, s khoe m phô phang, t ngi ca t đ cao.

Nhiu nhà văn chúng tôi đi xem mt công trình gi là văn hóa mà mi người đn thi trong my năm gn đây ca mt ha sĩ. Chúng tôi thc s kinh hãi khi nhìn thy dòng ch gii thiu trước cng: “Ha sĩ X là mt trong nhng ha sĩ bc thy ca nn hi ha đương đi Vit Nam”, mà thc tế thì ông cũng ch là mt ha sĩ va phi thôi.

Chúng ta vn thường nói: Lch s ca loài người là lch s đu tranh gia cái thin và cái ác. Riêng v lĩnh vc văn hóa, cuc đu tranh âm thm gia văn hóa và phi văn hóa cũng không bao gi lng im. Gn đây, chúng ta li chng kiến mt s vô văn hóa khi người ta phá hy ngôi đn th Vua bà Lý Chiêu Hoàng T Sơn (Bc Ninh), ngôi đn có nhiu năm tui, đ hòng dng mt ngôi đn mi cho tht khang trang!

Trong lĩnh vc văn chương, tm văn hóa càng vô cùng quan trng. Nhà văn phi là nhng người có văn hóa, và phi là nhng người có văn hóa cao. Tt nhiên văn hóa cao không phi bao gi cũng song hành vi hc hàm hc v cao. Nhng người có hc hàm hc v cao thc cht đã loi tr các “tiến sĩ giy” thì có điu kin tt đ có được tm văn hóa cao. Còn thc tế h có được tm văn hóa cao hay không li là mt chuyn khác.

Cũng vy, trong lch s cũng có người giành được chc v và đa v cao nhưng tm văn hóa li rt thp. Nhân dân thì luôn đ cao tm văn hóa ch không đ cao người có chc v đa v cao đơn thun. Ca ngi chàng đn ci Thch Sanh đo lý và nhân nghĩa ch ai ca ngi k có quyn chc cao Lý Thông. Nhân dân cũng đ cao Chu Văn An, Nguyn Bnh Khiêm, Nguyn Khuyến t quan v n gia xã hi nhiu nhương ch nào ai đ cao nhng k chy được chc quyn.

Nhng tác phm văn chương ch có giá tr khi nó có tm văn hóa cao. y là “Đi cáo bình Ngô” đ cao tinh thn nhân nghĩa. y là “Truyn Kiu” thm đm giá tr nhân đo nhân văn. y là thơ văn Nguyn Đình Chiu, Nguyn Khuyến, Phan Bi Châu, H Chí Minh đ cao tinh thn yêu nước… Tm văn hóa s là thước đo mi giá tr ca tác phm du c đin hay hin đi. Vì vy, các nhà văn mun bay cao, bay xa thì trước hết cn bi dưỡng tm văn hóa ca mình. Không có tm văn hóa cao thì đng nói đến sáng to văn hc ngh thut.

Nhng tác phm được ra đi t mt tm văn hóa thp thì làm sao có th gi là tác phm ngh thut, du lúc nào đó có được ai tung hô. Mà nhà văn mun tác phm có tm văn hóa cao thì chính mình phi có tm văn hóa. Tm văn hóa đó là nhng kết tinh tư tưởng, đo đc, tâm hn cao đp ca dân tc.

Nói nhà văn cn phi hc tp, bi dưỡng, rèn luyn là nói theo hướng đó, ch không phi là hc nhng kiến thc c th. Mun ta sáng phi có năng lượng. Tm văn hóa là gc ca mt con người nói chung và ca nhà văn nói riêng. Gc có giàu thì mi có th sinh n hoa thơm trái l


Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: